Zdzisław Najder i przestrzeń niepodległej dyplomacji

Profesor Zdzisław Najder (1930–2021) to postać niełatwa i niejednoznaczna. W swoich relacjach ze znajomymi i współpracownikami potrafił być trudnym partnerem, wystawiającym na próbę zażyłości i przyjaźnie. Ja chciałbym jednak zauważyć jedną istotną zasługę tego znawcy Conrada, polityka i wybitnego intelektualisty.

Najder potrafił stawiać kluczowe pytania i kwestionować uproszczony sposób dochodzenia do istoty spraw. Z perspektywy wydanego przez KARTĘ tomu wspomnień pt. „Wywrotowiec” widać, że dla Polski miał wiele niekwestionowanych zasług. Pragnę zwrócić uwagę na jedną z nich – odsłonięcie pojęcia „niepodległość” w jego zaskakującym kontekście.

Wychodząc z PRL na przełomie lat 80. i 90., nieśliśmy na sobie jako Polacy ogromny garb, obciążenie genetyczne, którego wyleczenie zajmuje nam dekady i okazuje się, że częściowo jeszcze jesteśmy pogrążeni w tej chorobie. To obciążenie nazwałbym bardzo ogólnie – podległością, mentalnością niewolnika. To cecha osoby, która wyrwała się na wolność, ale jeszcze nie do końca wie, jak sobie tę wolność zagospodarować. Najder stawiał właśnie takie trudne zadanie – wyzbycia się mentalności niewolnika.

Podległość mentalna i intelektualna polega na potrzebie szukaniu patrona. W kontekście międzynarodowym to rozglądanie się za nowym opiekunem – kiedyś była Moskwa, teraz Bruksela, Waszyngton, może Berlin, etc. To zjawisko jest bardzo widoczne w małych krajach. Obserwowałem ten dylemat w Gruzji – jedni ciągną do Moskwy, drudzy do Brukseli i Waszyngtonu, a jeszcze inni do Pekinu lub Ankary. Ale kiedy spojrzeć na problem z perspektywy dojrzałości elit politycznych, to okazuje się, że wielkość kraju...